Απαγόρευση προϊόντων καταναγκαστικής εργασίας στην ΕΕ – Ενσωμάτωση των ελέγχων προμηθευτών στη διαδικασία δέουσας επιμέλειας

Σύμφωνα με τις παγκόσμιες εκτιμήσεις του 2021 για τη σύγχρονη δουλεία, υπάρχουν 28 εκατομμύρια άνθρωποι παγιδευμένοι σε καταναγκαστική εργασία σε όλο τον κόσμο. Η μελέτη, που διεξήχθη από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ), το Walk Free και τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης, αναφέρει επίσης ότι το 86 % της καταναγκαστικής εργασίας συμβαίνει στον ιδιωτικό τομέα. Και παρόλο που η σεξουαλική εκμετάλλευση αποτελεί σημαντικό μέρος (23%), η πλειονότητα των περιπτώσεων συμβαίνει στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού της βιομηχανίας.

Ένα ευρύ φάσμα βιομηχανικών τομέων αντιμετωπίζουν την πρόκληση της καταναγκαστικής εργασίας στις αλυσίδες εφοδιασμού τους. Ως αποτέλεσμα, παρά την πληθώρα νομοθετικών πρωτοβουλιών, τα προϊόντα που παράγονται με καταναγκαστική εργασία εξακολουθούν να κυκλοφορούν στην ευρωπαϊκή αγορά. Αυτό δεν είναι μόνο προβληματικό από την άποψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά δημιουργεί επίσης αθέμιτο ανταγωνισμό προς τις εταιρείες που προσπαθούν να υποστηρίξουν και να προστατεύσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού τους.

Η βασική ιδέα του προτεινόμενου «κανονισμού της ΕΕ για την απαγόρευση προϊόντων που παράγονται με καταναγκαστική εργασία στην αγορά της Ένωσης», εν ολίγοις, η απαγόρευση των προϊόντων καταναγκαστικής εργασίας της ΕΕ ή η οδηγία της ΕΕ για την αναγκαστική εργασία (EUFLD), είναι απλή: να απαγορευτεί η διάθεση στην αγορά της ΕΕ οποιουδήποτε προϊόντος που συνεπάγεται καταναγκαστική εργασία. Σκοπός της απαγόρευσης είναι να αποτραπεί η είσοδος στην αγορά προϊόντων που παράγονται με τη χρήση καταναγκαστικής εργασίας και να δοθεί η δυνατότητα στις αρχές να αποσύρουν προϊόντα από την αγορά όταν πρόκειται για καταναγκαστική εργασία.

Προκειμένου τα κράτη μέλη της ΕΕ να είναι σε θέση να επιβάλουν την απαγόρευση, θα πρέπει να ορίσουν αρμόδιες αρχές. Υιοθετώντας μια προσέγγιση βάσει κινδύνου, οι εν λόγω αρχές θα αξιολογούν εάν υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να υποπτεύονται ότι τα προϊόντα συνεπάγονται τη χρήση καταναγκαστικής εργασίας. Εάν διαπιστώσουν ότι υπάρχει βάσιμη ανησυχία, θα πρέπει να διερευνήσουν περαιτέρω για να προβούν σε τελική αξιολόγηση του κατά πόσον ένα προϊόν πρέπει να αποσυρθεί από την αγορά.

Ποιος επηρεάζεται;

Ο κανονισμός καλύπτει όλα τα προϊόντα που διατίθενται στην αγορά της ΕΕ, δηλαδή τόσο τα προϊόντα που κατασκευάζονται στην ΕΕ για εγχώρια κατανάλωση και εξαγωγή, όσο και τα εισαγόμενα προϊόντα. Ως εκ τούτου, αφορά κάθε εταιρεία που διαθέτει προϊόντα στην αγορά της ΕΕ.

Δεδομένου ότι ο κανονισμός επιβάλλει απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας στην αλυσίδα εφοδιασμού στις εταιρείες που διαθέτουν προϊόντα στην αγορά, θα υπάρξουν επίσης έμμεσες αλλά σημαντικές επιπτώσεις για τις εταιρείες σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού, ιδίως για εκείνες σε τομείς και γεωγραφικές περιοχές που θεωρείται ότι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο καταναγκαστικής εργασίας.

Ένα προϊόν θα θεωρείται «προϊόν που παράγεται με καταναγκαστική εργασία» εάν έχει χρησιμοποιηθεί καταναγκαστική εργασία «εν όλω ή εν μέρει σε οποιοδήποτε στάδιο της εξόρυξης, της συγκομιδής, της παραγωγής ή της κατασκευής του, συμπεριλαμβανομένης της επεξεργασίας ή της μεταποίησης που σχετίζεται με ένα προϊόν σε οποιοδήποτε στάδιο της αλυσίδας εφοδιασμού του» (άρθρο 2, στοιχείο ε)).

Χρονολόγιο της απαγόρευσης της ΕΕ για προϊόντα που παρασκευάζονται με καταναγκαστική εργασία

Η απαγόρευση των προϊόντων που κατασκευάζονται με καταναγκαστική εργασία προτάθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 14 Σεπτεμβρίου 2022. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τη θέση του για τις τριμερείς διαπραγματεύσεις τον Οκτώβριο του 2023. Τον Μάρτιο του 2024, οι διαπραγματευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της ΕΕ κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία. Στις 19 Νοεμβρίου 2024 η απαγόρευση εγκρίθηκε από το Συμβούλιο. Ο κανονισμός θα δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα αρχίσει να ισχύει την επομένη της δημοσίευσής του. Θα εφαρμοστεί 3 έτη μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος.

Σχέση μεταξύ της απαγόρευσης και της οδηγίας για τη δέουσα επιμέλεια ως προς τη βιωσιμότητα των εταιρειών

TΗ συμφωνία για την απαγόρευση των προϊόντων με καταναγκαστική εργασία και η οδηγία για τη δέουσα επιμέλεια όσον αφορά την εταιρική βιωσιμότητα (CS3D) μοιράζονται τον στόχο της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλες τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και απαιτούν από τις επηρεαζόμενες εταιρείες να εφαρμόζουν τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες διαφορές, οι οποίες καθιστούν τις δύο πρωτοβουλίες συμπληρωματικές:

• Ενώ η CS3D ορίζει το πεδίο εφαρμογής της με βάση το μέγεθος της εταιρείας και τον κύκλο εργασιών, η απαγόρευση των προϊόντων καταναγκαστικής εργασίας στοχεύει στο επίπεδο του προϊόντος, ανεξάρτητα από το μέγεθος των εταιρειών που τα διαθέτουν στην αγορά.
• Ενώ η CS3D καθόρισε απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας για τις επηρεαζόμενες εταιρείες και επέτρεψε στις αρχές να λάβουν κυρώσεις κατά εταιρειών που δεν συμμορφώθηκαν με τα καθήκοντα φροντίδας τους, δεν εξουσιοδοτούσε τις αρχές να διερευνήσουν συγκεκριμένα προϊόντα και να τους επιβάλουν απαγορεύσεις – αυτό ακριβώς θα έκανε η απαγόρευση.

Εάν οι εταιρείες έχουν εφαρμόσει τη δέουσα επιμέλεια στην αλυσίδα εφοδιασμού, εθελοντικά ή όπως απαιτείται από μελλοντική CS3D, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να το λάβουν αυτό υπόψη κατά τη διερεύνηση ισχυρισμών για καταναγκαστική εργασία κατά συγκεκριμένων προϊόντων.

Απαιτήσεις για τις επηρεαζόμενες εταιρείες: δέουσα επιμέλεια καταναγκαστικής εργασίας

Πριν από την έναρξη έρευνας για ένα προϊόν, οι αρμόδιες αρχές θα ζητούν στοιχεία από την εταιρεία που διέθεσε το προϊόν στην αγορά και, ενδεχομένως, από τους σχετικούς προμηθευτές της. Ειδικότερα, θα απαιτούν πληροφορίες σχετικά με την έννοια της δέουσας επιμέλειας όσον αφορά την καταναγκαστική εργασία και θα απαιτούν αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνονται για τον εντοπισμό, την πρόληψη, τον μετριασμό ή τον τερματισμό των κινδύνων καταναγκαστικής εργασίας, καθώς και τα μέτρα που λαμβάνονται για την αποκατάσταση περιπτώσεων καταναγκαστικής εργασίας, κατά περίπτωση.

Οι εταιρείες θα πρέπει να απαντούν σε ερωτήματα των αρχών εντός 30 εργάσιμων ημερών (παράγραφοι 4, 4). Δεδομένης αυτής της στενής προθεσμίας, είναι σημαντικό οι εταιρείες να είναι προορατικές και να θεσπίσουν ένα πλαίσιο δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ευθυγραμμισμένο με τις απαιτήσεις της οδηγίας για τη δέουσα επιμέλεια όσον αφορά την εταιρική βιωσιμότητα (CS3D) και τα διεθνή πλαίσια και κατευθυντήριες γραμμές.

Όσον αφορά τη σχέση μεταξύ της δέουσας επιμέλειας για την καταναγκαστική εργασία, της δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα και της δέουσας επιμέλειας ως προς τη βιωσιμότητα, οι όροι αυτοί αναφέρονται βασικά στην ίδια έννοια, με μειούμενα επίπεδα θεματικής εξειδίκευσης. Ο προτεινόμενος κανονισμός της ΕΕ για την απαγόρευση προϊόντων καταναγκαστικής εργασίας ορίζει τη δέουσα επιμέλεια ως την καταναγκαστική εργασία ως «τις προσπάθειες των οικονομικών φορέων να εφαρμόσουν υποχρεωτικές απαιτήσεις, προαιρετικές κατευθυντήριες γραμμές, συστάσεις ή πρακτικές για τον εντοπισμό, την πρόληψη, τον μετριασμό ή τον τερματισμό της χρήσης καταναγκαστικής εργασίας όσον αφορά προϊόντα που πρόκειται να διατεθούν στην αγορά της Ένωσης ή να εξαχθούν» (§ 2, e).

Για προφανείς λόγους, είναι λογικό να θεωρείται η δέουσα επιμέλεια καταναγκαστικής εργασίας ως αναπόσπαστη πτυχή της δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βιωσιμότητα, και όχι ως ξεχωριστή δομή.

Ενσωμάτωση ελέγχων και πιστοποιήσεων στη δέουσα επιμέλεια καταναγκαστικής εργασίας

Ο προτεινόμενος κανονισμός της ΕΕ για την απαγόρευση των προϊόντων που παράγονται με καταναγκαστική εργασία δεν καθορίζει τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνουν οι εταιρείες για την πρόληψη της καταναγκαστικής εργασίας. Αντίθετα, αναφέρεται σε διεθνή πρότυπα και κατευθυντήριες γραμμές, όπως οι κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και οι κατευθυντήριες γραμμές δέουσας επιμέλειας του ΟΟΣΑ για υπεύθυνη επιχειρηματική συμπεριφορά. 

Γενικά, τα πλαίσια δέουσας επιμέλειας αποτελούνται από πέντε βασικές συνιστώσες:

1. Δήλωση πολιτικής
2. Προσδιορισμός των κινδύνων
3. Μετριασμός κινδύνων & προληπτικά μέτρα
4. Αναφοράς
5. Διευκόλυνση καταγγελιών και αποκατάσταση

Οι έλεγχοι και οι πιστοποιήσεις διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα, παρέχοντας συστηματική και αντικειμενική αξιολόγηση της δέσμευσης και της συμμόρφωσης μιας εταιρείας με τα πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι έλεγχοι προμηθευτών και οι έλεγχοι πιστοποίησης συμβάλλουν τόσο στον εντοπισμό των κινδύνων (2) όσο και στον μετριασμό τους (3).

Έλεγχοι και πιστοποιητικά που υποστηρίζουν την εκτίμηση κινδύνου προμηθευτή

Ο έλεγχος κάθε προμηθευτή για τον έλεγχο της καταναγκαστικής εργασίας δεν είναι ούτε εφικτός ούτε επιθυμητός. Αντιθέτως, οι εταιρείες ακολουθούν συνήθως μια προσέγγιση βάσει κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη τους δείκτες κινδύνου χώρας και τους δείκτες κινδύνου ανά τομέα. Βάσει αυτού, οι προμηθευτές ενδέχεται να κληθούν να παράσχουν ερωτηματολόγια αυτοαξιολόγησης και τεκμηρίωση, τα οποία χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό της βαθμολόγησης κινδύνου προμηθευτή. Τα ερωτηματολόγια αυτά θα ρωτούν συνήθως ποια πιστοποιητικά κατέχει ο προμηθευτής, ενώ οι προμηθευτές που διαθέτουν αξιόπιστα και σχετικά πιστοποιητικά λαμβάνουν χαμηλότερη βαθμολογία κινδύνου.

Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι οι περισσότεροι κανονισμοί σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν έχουν την αρχή του ασφαλούς λιμένα για τα πιστοποιητικά: το γεγονός και μόνο ότι μια εταιρεία και/ή οι προμηθευτές της διαθέτουν πιστοποιητικό τρίτου μέρους δεν τους απαλλάσσει από το καθήκον μέριμνας.

Μια δεύτερη προειδοποίηση είναι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να μην είναι δυνατό ή επιθυμητό να προσδιοριστεί ο κίνδυνος καταναγκαστικής εργασίας μέσω ερωτηματολογίων αυτοαξιολόγησης. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, σε αλυσίδες εφοδιασμού όπου η καταναγκαστική εργασία είναι ενδημική, όπου η ακεραιότητα του προμηθευτή είναι αμφισβητήσιμη ή όταν, λόγω πολιτισμικών φραγμών, οι προμηθευτές ενδέχεται να έχουν διαφορετική αντίληψη του τι συνιστά καταναγκαστική εργασία. Στις περιπτώσεις αυτές, ενδέχεται να απαιτείται επιτόπιος έλεγχος για τη συμπλήρωση της εκτίμησης κινδύνου του προμηθευτή.

Έλεγχοι και Πιστοποιητικά ως Προληπτικές Ενέργειες & Μέτρα Ελέγχου

Ωστόσο, η πιο κρίσιμη συμβολή των ελέγχων στο πλαίσιο της δέουσας επιμέλειας στην αλυσίδα εφοδιασμού είναι η παρακολούθηση του κατά πόσον οι προμηθευτές τηρούν τους κώδικες δεοντολογίας και τα πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και η διόρθωση των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης. Οι έλεγχοι μπορούν επίσης να λειτουργήσουν ως προληπτικές ενέργειες, οδηγώντας σε συνεχή βελτίωση και ανάπτυξη προμηθευτών με περιοδικές επισκέψεις. Τέλος, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μέτρηση της αποτελεσματικότητας άλλων προληπτικών δράσεων και της δέουσας επιμέλειας για την καταναγκαστική εργασία αυτή καθαυτή.

Πρότυπα και τομεακές πρωτοβουλίες που καλύπτουν την καταναγκαστική εργασία

Οι εταιρείες που χρησιμοποιούν ελέγχους και πιστοποιητικά για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας και να παρακολουθούν τους προμηθευτές τους θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα πρότυπα ελέγχου αντιμετωπίζουν επαρκώς την καταναγκαστική εργασία. Αυτό ισχύει για όλα τα κοινά πρότυπα κοινωνικής συμμόρφωσης και τις τομεακές πρωτοβουλίες, όπως τα Sedex SMETA, RBA VAP, RSCI, Together for Sustainability, SA 8000, FSSC 24000 και πολλά άλλα. Ο κανονισμός της ΕΕ για την απαγόρευση των προϊόντων που παράγονται με καταναγκαστική εργασία ευθυγραμμίζεται με τον ορισμό της καταναγκαστικής εργασίας όπως προτείνεται στο άρθρο 2 της Σύμβασης για την Αναγκαστική Εργασία, 1930 (αριθ. 29) της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ), όπως και τα πρότυπα και οι πρωτοβουλίες που αναφέρονται παραπάνω.

Τρόπος προσέγγισης του ελέγχου σχετικά με την καταναγκαστική εργασία

Προκειμένου οι ελεγκτές να είναι σε θέση να εντοπίζουν ενδείξεις καταναγκαστικής εργασίας, η μέθοδος ελέγχου, η διάρκεια, το επίπεδο επάρκειας και τα κριτήρια μέτρησης πρέπει να είναι κατάλληλα. Επειδή η κράτηση των εργαζομένων σε καταναγκαστική εργασία είναι ποινικό αδίκημα, τα εργοστάσια θα προσπαθήσουν ενεργά να το κρύψουν από τους ελεγκτές. Ως εκ τούτου, οι ελεγκτές κοινωνικής συμμόρφωσης εκπαιδεύονται να εντοπίζουν σήματα συναγερμού και δείκτες κινδύνου, όπως η δουλεία χρέους, το κλείδωμα εγγράφων ταυτότητας, οι υπερβολικές υπερωρίες, ο εκφοβισμός και οι απειλές, η παρακράτηση μισθών κ.λπ. Μια επισκόπηση των δεικτών καταναγκαστικής εργασίας έχει προετοιμαστεί από τη ΔΟΕ και είναι διαθέσιμη για λήψη εδώ.

Ένα σημαντικό ζήτημα είναι εάν ένας έλεγχος πρέπει να πραγματοποιηθεί ανακοινωμένος, αιφνιδιαστικός ή σε απροειδοποίητο σημείο εντός ενός ανακοινωμένου χρονικού πλαισίου (ημι-ανακοινωμένο). Εάν η εκτίμηση κινδύνου επισημαίνει σημαντικό κίνδυνο καταναγκαστικής εργασίας, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι αιφνιδιαστικοί έλεγχοι προμηθευτών.

Περιορισμοί ελέγχου: Καταναγκαστική εργασία που επιβάλλεται από το κράτος

Η απαγόρευση της ΕΕ για προϊόντα που κατασκευάζονται με καταναγκαστική εργασία καλύπτει επίσης την καταναγκαστική εργασία που οργανώνεται από τα κράτη. Ο κανονισμός ορίζει την «καταναγκαστική εργασία που επιβάλλεται από τις κρατικές αρχές» ως «τη χρήση καταναγκαστικής εργασίας:

 i) ως μέσο πολιτικού εξαναγκασμού ή εκπαίδευσης ή ως τιμωρία για την κατοχή ή την έκφραση πολιτικών απόψεων ή απόψεων ιδεολογικά αντίθετων προς το καθιερωμένο πολιτικό, κοινωνικό ή οικονομικό σύστημα·

ii) ως μέθοδος κινητοποίησης και χρησιμοποίησης του εργατικού δυναμικού για σκοπούς οικονομικής ανάπτυξης·

iii) ως μέσο εργασιακής πειθαρχίας·

iv) ως τιμωρία για τη συμμετοχή σε απεργίες·

v) ως μέσο φυλετικών, κοινωνικών, εθνικών ή θρησκευτικών διακρίσεων·

όπως περιγράφεται σύμφωνα με το άρθρο 1 της σύμβασης για την κατάργηση της αναγκαστικής εργασίας, 1957 (αριθ. 105) της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας· " (§ 2, β)

Όταν υπάρχει υποψία καταναγκαστικής εργασίας που επιβάλλεται από το κράτος, οι εταιρείες πρέπει να εξετάσουν προσεκτικά εάν είναι δυνατή μια ισχυρή και ανεξάρτητη διαδικασία ελέγχου. Στην DQS, δεν πιστεύουμε ότι οι έλεγχοι αποτελούν επαρκές μέσο για τη διάγνωση, την πρόληψη ή/και την αποκατάσταση της καταναγκαστικής εργασίας που επιβάλλεται από το κράτος.