Gospodarka o obiegu zamkniętym i rola norm środowiskowych

TREŚĆ

• Czym jest gospodarka o obiegu zamkniętym?
• Zagrożenia i szanse związane z gospodarką o obiegu zamkniętym
• Norma ISO 14001 a gospodarka o obiegu zamkniętym
• Gospodarka o obiegu zamkniętym na poziomie krajowym i unijnym
• Normy dotyczące gospodarki o obiegu zamkniętym
• Gospodarka o obiegu zamkniętym i jej znaczenie dla zmian klimatu - podsumowanie

Czym jest gospodarka o obiegu zamkniętym?

Gospodarka o obiegu zamkniętym to model ekonomiczny, który ma na celu efektywne wykorzystanie zasobów, minimalizację odpadów oraz utrzymanie produktów i materiałów w obiegu tak długo, jak to możliwe.

Podstawowa idea: zero odpadów. Koncepcja naturalnego cyklu materiałowego bez odpadów (zero odpadów) nie jest niczym nowym. Pierwotna forma tradycyjnego rolnictwa jest doskonałym przykładem w dużej mierze naturalnego i zrównoważonego wykorzystania zasobów. Można ją postrzegać jako pierwotny model funkcjonującej gospodarki o obiegu zamkniętym, ponieważ działa bez sztucznych dodatków i produktów ubocznych z produkcji, a "odpady" po wykorzystaniu wytworzonych produktów trafiają z powrotem na pole.

Industrializacja doprowadziła jednak do powstania gospodarki liniowej, która stoi w wyraźnej sprzeczności z gospodarką o obiegu zamkniętym. W tym liniowym modelu produkty są zazwyczaj wyrzucane po użyciu, co powoduje całkowitą utratę zasobów. Niestety, ten model nadal dominuje, a w samej tylko UE wygeneruje 2,2 miliarda ton odpadów w 2023 roku.

Cel przemysłowej gospodarki o obiegu zamkniętym: od kołyski do kołyski

Gospodarka o obiegu zamkniętym koncentruje się na ponownym użyciu, naprawie, przetwarzaniu i recyklingu, a także na zapobieganiu powstawaniu odpadów. Chociaż idea gospodarki o obiegu zamkniętym dla środowiska przemysłowego ma zaledwie około 35 lat, minęło prawie kolejne dziesięć lat, zanim pod koniec lat 90. opracowano zasadę "cradle-to-cradle".

Idealna zasada gospodarki o obiegu zamkniętym oferuje obiecujące rozwiązanie dla naszego "jednorazowego" społeczeństwa. Jednak jej powszechne przyjęcie nie zostało jeszcze osiągnięte. Biorąc pod uwagę kryzys klimatyczny, istniejące krytyczne zależności i ryzyko związane z łańcuchem dostaw, przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym jest nie tylko pożądane, ale i pilne.

Ekologicznie zdrowa i społecznie akceptowalna gospodarka o obiegu zamkniętym opiera się na

• zrównoważonym projektowaniu produktów
• Zrównoważone surowce pierwotne i wtórne, najlepiej pochodzące z recyklingu
• czystej, niskoenergetycznej technologii przetwarzania i produkcji, w tym wykorzystaniu energii odnawialnej
• przyjaznym dla środowiska handlu oraz nowoczesnej i inteligentnej logistyce
• Długa żywotność produktów oraz wysokie standardy jakości i możliwości naprawy
• Niskoenergetyczne i niskoemisyjne przetwarzanie i recykling
• Minimalizacja ilości odpadów poza cyklami produkcyjnymi i ich unieszkodliwianie.

Po bliższym przyjrzeniu się, projektowanie produktu jest logicznym punktem wyjścia dla funkcjonującej gospodarki o obiegu zamkniętym. Ocena cyklu życia zgodnie z normą ISO 14040 i ISO 14044 lub bilans gazów cieplarnianych związanych z produktem (ISO 14067), które mogą być wykorzystane do modelowania całego cyklu życia produktu i jego wpływu na środowisko, mogą pomóc w procesach decyzyjnych w projektowaniu produktu.

Podczas projektowania produktu należy dążyć do następujących aspektów:

• Skupienie się na prostych rozwiązaniach technicznych, trwałości i możliwości naprawy oraz łatwym recyklingu
• Wykorzystanie części i materiałów łatwo poddających się recyklingowi, które są dostępne w regionie lub na rynku krajowym.
• Wykorzystanie produktów ubocznych z innych procesów produkcyjnych
• Wykorzystanie materiałów odnawialnych
• Unikanie stosowania toksycznych i rzadkich substancji
• Stosowanie identyfikowalnych komponentów i norm publicznych

Parafrazując starożytną grecką bajkę Ezopa: "Quidquid agis, prudenter agas et respice finem" (Cokolwiek czynisz, czyń mądrze i zważaj na koniec).

Zagrożenia i szanse związane z gospodarką o obiegu zamkniętym

Trzeźwe spojrzenie na zagrożenia i szanse związane z gospodarką o obiegu zamkniętym pokazuje, że możliwości związane z tą formą działalności gospodarczej znacznie przewyższają ryzyko związane ze zmianami klimatycznymi. Najpierw jednak przyjrzyjmy się potencjalnym zagrożeniom:

• Zniknięcie firm z liniowymi modelami biznesowymi i bez uwzględnienia kontekstu na liniowych rynkach, które mają zostać zniesione
• Wysokie koszty inwestycyjne związane z przejściem na model "od kołyski do kołyski".
• Wyższe koszty materiałów i procesów w perspektywie krótko- i średnioterminowej
• Możliwe nowe zagrożenia (dla zdrowia i bezpieczeństwa) w nowych obszarach biznesowych w branży konserwacji, regeneracji i recyklingu.

Kiedy mówimy o zagrożeniach dla gospodarki w związku z gospodarką o obiegu zamkniętym, mamy na myśli przede wszystkim te firmy lub rynki, których modele biznesowe opierają się na szybkim przepływie niskiej jakości produktów jednorazowego użytku (takich jak jednorazowe artykuły plastikowe i elektryczne lub nienadające się do recyklingu tekstylia typu fast fashion) i planowanym starzeniu się (produkty o z góry określonych punktach zepsucia). Udział w gospodarce o obiegu zamkniętym, który może być wymagany przez prawo, lub rosnąca nieefektywność modeli biznesowych i produktów niepodlegających recyklingowi, oznaczałyby ich zniknięcie.

Dla firm, które wymagają na przykład zaawansowanych technicznie rozwiązań projektowych i daleko idących zmian w produkcji w celu przejścia na "cradle-to-cradle", wyższe koszty mogą okazać się ryzykiem - przynajmniej w perspektywie krótko- i średnioterminowej.

Szanse znacznie przewyższają ryzyko

Z drugiej strony, możliwości spójnej gospodarki o obiegu zamkniętym są oczywiste - na przykład, jeśli są wdrażane w sposób energooszczędny:

• Oszczędność zasobów
• Oszczędność energii
• Redukcja emisji gazów cieplarnianych
• Ochrona siedlisk i ekosystemów
• Niezależność od importu surowców i większa ich dostępność
• Redukcja (toksycznych) odpadów
• Tworzenie nowych miejsc pracy
• Promowanie innowacji w projektowaniu produktów
• Wyższa jakość produktu i dłuższa żywotność produktu
• Długoterminowa redukcja kosztów

Możliwości te wskazują zatem nie tylko na znaczące korzyści ekologiczne dla ludzi, takie jak ograniczenie kryzysu klimatycznego, ochrona ekosystemów, zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, gleby i wody itp. Wskazują również na zauważalny wzrost innowacyjności i ogromny potencjał gospodarczy, w tym większe korzyści dla klientów. Ponadto istnieje szereg aspektów społecznych, w tym perspektywa nowych i przede wszystkim zrównoważonych miejsc pracy, a także zmniejszenie zapotrzebowania na problematyczne źródła surowców.

ISO 14001 a gospodarka o obiegu zamkniętym

ISO 14001 jest międzynarodową i uznaną normą środowiskową. Jest on wdrażany dobrowolnie przez firmy bez żadnych zobowiązań prawnych i z różnych powodów ekologicznych, ekonomicznych i społecznych. Norma ta może mieć zatem pewien wpływ na aspekty gospodarki o obiegu zamkniętym. Jego wpływ jest jednak ograniczony do użytkowników standardu, których liczba, zgodnie z coroczną ankietą ISO, stale rośnie.

Spośród licznych wymagań normy, te zawarte w rozdziale 6.1.2 "Aspekty środowiskowe" są zasadniczo istotne dla gospodarki o obiegu zamkniętym. Zgodnie z definicją zawartą w normie, aspekt środowiskowy to "[składnik] działalności organizacji, produktów lub usług, który wchodzi lub może wchodzić w interakcje ze środowiskiem".

Głównym celem jest zdefiniowanie tych aspektów środowiskowych w zakresie systemu zarządzania środowiskowego, które wynikają zarówno z działalności firmy, jak i z jej produktów i usług, przynajmniej w zakresie, w jakim są one wystarczająco znaczące, możliwe do kontrolowania lub wpływania na nie. Aspekty środowiskowe muszą być zdefiniowane poprzez "uwzględnienie cyklu życia" - jest to główne stwierdzenie dotyczące znaczenia w odniesieniu do gospodarki o obiegu zamkniętym.

Rodzi to dwa pytania: kiedy aspekt środowiskowy jest "znaczący" i co oznacza ocena cyklu życia produktu lub usługi w kontekście normy ISO 14001?

1. Twoja firma sama określa, które aspekty środowiskowe są znaczące!
2. To, co należy zrobić, aby zapewnić, że cykl życia jest rozpatrywany zgodnie z normą, można znaleźć w załączniku do normy w punkcie A.6.1.2: "To [tj. uwzględnienie cyklu życia] nie wymaga szczegółowej oceny cyklu życia; staranne rozważenie odcinków cyklu życia, które mogą być kontrolowane i na które organizacja może mieć wpływ, jest wystarczające".

Dlatego też wdrożenie i certyfikacja normy środowiskowej może być pierwszym krokiem firmy w kierunku znaczącej gospodarki o obiegu zamkniętym. Jednak odpowiednie wymagania normy są dość niejasne jako siła napędowa. Sytuacja ta pozostanie względnie taka sama w przypadku trwającej rewizji normy ISO 14001, która ma zostać zakończona do końca 2025 roku. Obecnie można założyć, że nie zostaną wprowadzone żadne większe zmiany w wymaganiach, ale niektóre tematy w załączniku A - w tym "gospodarka o obiegu zamkniętym" - zostaną podkreślone.

Gospodarka o obiegu zamkniętym na poziomie krajowym i unijnym

Gospodarka o obiegu zamkniętym w Niemczech

Krajowa strategia gospodarki o obiegu zamkniętym(NKWS) rządu niemieckiego ma na celu połączenie celów i środków w Niemczech w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym i ochrony zasobów ze wszystkich istniejących strategii, tak aby można było osiągnąć zmniejszenie zapotrzebowania na surowce pierwotne określone w umowie koalicyjnej. Jednocześnie NKWS powinien wnieść decydujący wkład w zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska, ochronę różnorodności biologicznej i ochronę klimatu.

Na przykład w przemyśle pierwotnym emisje gazów cieplarnianych i zużycie energii mają zostać znacznie zmniejszone dzięki zwiększonemu recyklingowi i wykorzystaniu surowców wtórnych. Wynika to z faktu, że większość emisji gazów cieplarnianych nie jest generowana podczas produkcji, ale podczas wydobywania surowców. Jednocześnie NKWS w Niemczech powinien znacząco przyczynić się do zabezpieczenia dostaw surowców, takich jak metale ziem rzadkich, a tym samym zmniejszyć zależność od importu surowców.

Plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym

Komisja Europejska opublikowała swój nowy plan działania dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym (CEAP) w marcu 2020 roku. Jest on ważną częścią Europejskiego Zielonego Ładu, europejskiej agendy na rzecz zrównoważonego wzrostu. "Przejście UE na gospodarkę o obiegu zamkniętym ma na celu zmniejszenie presji na zasoby naturalne oraz stworzenie zrównoważonego wzrostu gospodarczego i miejsc pracy" - czytamy w komunikacie prasowym Komisji Europejskiej. Plan jest postrzegany jako warunek wstępny do osiągnięcia celów UE w zakresie neutralności klimatycznej i powstrzymania utraty różnorodności biologicznej.

Plan działania UE obejmuje inicjatywy w całym cyklu życia produktu. Koncentruje się na projektowaniu produktów, promowaniu procesów gospodarki o obiegu zamkniętym i zrównoważonej konsumpcji, unikaniu odpadów i zatrzymywaniu zużytych zasobów w gospodarce UE. Ma to zostać osiągnięte zarówno za pomocą środków legislacyjnych, jak i cywilnych.

Gospodarka o obiegu zamkniętym w kontekście normalizacji

Niemiecki rząd uważa, że szybkie przejście od dominującej obecnie gospodarki linearnej do funkcjonującej gospodarki o obiegu zamkniętym jest niezbędne do osiągnięcia celów sformułowanych w Zielonym Ładzie i krajowej ustawie o ochronie klimatu z 2021 r. lub jej rewizji w 2023 r. Standaryzacja procesów i produktów powinna odgrywać w tym istotną rolę.

DIN (Niemiecki Instytut Normalizacyjny), DKE (Niemiecka Komisja ds. Technologii Elektrycznych, Elektronicznych i Informacyjnych) oraz VDI (Stowarzyszenie Niemieckich Inżynierów) opracowały zatem "Niemiecką Normalizacyjną Mapę Drogową" dotyczącą gospodarki o obiegu zamkniętym wraz ze specjalistami z przemysłu, nauki, sektora publicznego i społeczeństwa obywatelskiego.

Ten plan działania ma na celu stworzenie podstaw dla norm i standardów w całym łańcuchu wartości, a tym samym umożliwienie praktykowania gospodarki o obiegu zamkniętym. W centrum mapy drogowej znajduje się siedem krytycznych obszarów, dla których standaryzacja łańcucha wartości oparta na zrównoważonym rozwoju wydaje się szczególnie konieczna i które opierają się na głównych tematach planu działania UE dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym:

• Cyfryzacja, modele biznesowe, zarządzanie
• Elektrotechnika, technologie informacyjne i komunikacyjne
• Baterie
• Opakowania
• Tworzywa sztuczne
• Tekstylia
• Budynki i gminy

Dla tych kluczowych tematów istnieje już około 2100 indywidualnych norm. Wszystkie one mogą mieć znaczenie dla gospodarki o obiegu zamkniętym i są obecnie ponownie analizowane pod kątem tego tematu. Zidentyfikowano również pięć nadrzędnych tematów we wszystkich sektorach, które można rozwinąć za pomocą norm i standardów środowiskowych:

• Ocena zrównoważonego rozwoju
• Wydłużenie okresu użytkowania
• Cyfrowy paszport produktu
• Możliwość recyklingu
• Koniec z odpadami

Normy dotyczące gospodarki o obiegu zamkniętym

ISO 59004

ISO 59004 to międzynarodowa norma z rodziny ISO 59000, która promuje przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym i zapewnia kompleksowe wytyczne dla organizacji. Jej celem jest rozwiązanie kwestii środowiskowych, takich jak niedobór zasobów, zmiany klimatu i utrata różnorodności biologicznej, poprzez położenie nacisku na zrównoważone zarządzanie zasobami. Dzięki zgodności z normą ISO 59004 organizacje mogą dostarczać bardziej zrównoważone rozwiązania, poprawiać swoje relacje z zainteresowanymi stronami oraz zwiększać swoją odporność na zagrożenia środowiskowe i ekonomiczne. Norma wspiera organizacje w przyczynianiu się do realizacji Agendy ONZ na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 i zapewnieniu zrównoważonej przyszłości.

ISO 59004:2024-05 - Gospodarka o obiegu zamkniętym - Słownictwo, zasady i wytyczne dotyczące wdrażania

ISO 59010

Przewodnik wspiera organizacje, które chcą przekształcić swoje modele biznesowe i sieci wartości z liniowego modelu ekonomicznego w model cyrkularny. ISO 59010 koncentruje się na strategiach zarządzania wdrażaniem praktyk gospodarki o obiegu zamkniętym zarówno na poziomie firmy, jak i między różnymi firmami. Przewodnik uzupełnia normę ISO 59004, zapewniając szczegółowe wytyczne dotyczące oceny obecnych modeli tworzenia wartości, mapowania łańcuchów wartości i sieci wartości oraz opracowywania strategii gospodarki o obiegu zamkniętym.

ISO 59010:2024-05 - Gospodarka o obiegu zamkniętym - Wytyczne dotyczące transformacji modeli biznesowych i sieci wartości

ISO 59020

Norma ISO 59020 zapewnia jasną, ustrukturyzowaną metodę pomiaru i oceny wydajności gospodarki o obiegu zamkniętym. Pomaga organizacjom określić, jak skutecznie minimalizują zużycie zasobów i optymalizują obieg materiałów. Norma nie tylko pomaga osiągnąć zrównoważony rozwój środowiska, ale także wspiera Cele Zrównoważonego Rozwoju (SDGs), dostosowując się do Agendy ONZ 2030 i SDGs. Dla firm stanowi sposób na ilościowe określenie postępów i wykazanie zaangażowania w zrównoważone praktyki.

ISO 59020:2024-05 - Gospodarka o obiegu zamkniętym - Pomiar i ocena wydajności w obiegu zamkniętym

ISO 59040

Przewodnik zapewnia ogólną metodę poprawy dokładności i kompletności informacji o gospodarce o obiegu zamkniętym w oparciu o wykorzystanie arkusza danych o obiegu zamkniętym produktu przy zamawianiu lub dostarczaniu produktów. Metodologia obejmuje zestaw wymagań, które powinny zostać zdefiniowane przez samą organizację, w tym wiarygodne raportowanie i udostępnianie informacji dotyczących gospodarki o obiegu zamkniętym. Dokument zawiera również wytyczne dotyczące sposobu definiowania i wymiany karty produktu gospodarki o obiegu zamkniętym, z uwzględnieniem rodzaju, treści i formatu dostarczanych informacji.

ISO/DIS 59040:2023 - Projekt - Gospodarka o obiegu zamkniętym - Karta produktu o obiegu zamkniętym

Gospodarka o obiegu zamkniętym i jej znaczenie dla zmiany klimatu - podsumowanie

Gospodarka o obiegu zamkniętym, oparta na zasadach takich jak zero odpadów i cradle-to-cradle, oferuje ogromny potencjał w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu. Dzięki zrównoważonemu projektowaniu produktów, wykorzystaniu energii odnawialnej i skutecznemu recyklingowi można oszczędzać zasoby, ograniczać emisję gazów cieplarnianych i minimalizować ilość odpadów.

Prawodawstwo, normy i standardy środowiskowe, takie jak ISO 14001, a także strategie krajowe i europejskie, odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu i promowaniu tego modelu gospodarczego. Pomimo pewnych wyzwań i zagrożeń, szanse środowiskowe i ekonomiczne wyraźnie przewyższają ryzyko. Sprawia to, że gospodarka o obiegu zamkniętym jest ważnym narzędziem w walce ze zmianami klimatycznymi i oferuje korzyści ekonomiczne.

Dla firm konsekwentne stosowanie gospodarki o obiegu zamkniętym oznacza nie tylko zrównoważone wykorzystanie zasobów, ale także możliwość napędzania innowacji i obniżania kosztów w perspektywie długoterminowej. Zgodność z normami i standardami pomaga uczynić gospodarkę o obiegu zamkniętym wydajną i skuteczną.

DQS - co możemy dla Ciebie zrobić

Bezpieczeństwo ekonomiczne i zrównoważone działania - zrozumienie obu tych celów i zakotwiczenie ich w procesie produkcyjnym jest obecnie uważane za jedno z najważniejszych zadań korporacyjnych. Rosnące globalne znaczenie zrównoważonego rozwoju i ciągłe zmiany świadomości znajdują odzwierciedlenie w coraz bardziej złożonych przepisach dotyczących ochrony środowiska.

Wprowadzenie skutecznego systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z normą ISO 14001 to przyszłościowy sposób na wzmocnienie zaufania i poszerzenie możliwości rynkowych. Firmy odnoszące sukcesy postrzegają również certyfikację jako okazję do wyraźniejszego zidentyfikowania ryzyka i potencjału poprawy dzięki neutralnemu, niezależnemu spojrzeniu z zewnątrz.

Jako uznana na całym świecie jednostka certyfikująca systemy zarządzania i procesy, przeprowadzamy audyty przez ponad 30 000 dni audytowych rocznie. Nasze roszczenie zaczyna się tam, gdzie kończą się listy kontrolne audytu. Uwierz nam na słowo.

Zaufanie i wiedza

Nasze teksty i broszury są pisane wyłącznie przez naszych ekspertów ds. norm lub wieloletnich audytorów. Jeśli masz jakiekolwiek pytania dotyczące treści tekstu lub naszych usług, skontaktuj się z nami.