De circulaire economie wordt door deskundigen al lang gezien als een effectief middel om de voortschrijdende klimaatverandering tegen te gaan - en tegelijkertijd onafhankelijkheid te garanderen en sociale welvaart te behouden. Een overzicht.
De circulaire economie is gebaseerd op een natuurlijke materiaalkringloop die idealiter geen afval produceert - vergelijkbaar met de archaïsche landbouw, waar in principe alles wat niet werd gebruikt voor voedsel, veevoer of andere producten weer op het veld belandde. Het tegenovergestelde hiervan is de lineaire economie die sinds de industrialisatie is ontstaan en die een hoge mate van verlies van gebruikte grondstoffen in de vorm van afval en energie accepteert: Wereldwijd wordt jaarlijks meer dan zeven miljard ton afval geproduceerd, waarvan meer dan twee miljard ton gemeentelijk afval.
Het concept van een industriële circulaire economie is gebaseerd op de slogan "cradle-to-cradle" en is al enkele decennia oud. Het is echter pas sinds de drastische gevolgen van klimaatverandering en de daaruit voortvloeiende knelpunten in de toelevering worden erkend, dat het duurzame economische model langzaam aan momentum begint te winnen. Daarom komt het noodzakelijke afscheid van de gekoesterde "wegwerpmaatschappij" steeds dichterbij. Een circulaire economie betekent immers een aanzienlijk lagere uitstoot van broeikasgassen op de lange termijn en een daarmee gepaard gaande vertraging van de opwarming van de aarde.
De principes van een ecologisch verantwoorde en sociaal verantwoorde circulaire economie zijn in principe het tegenovergestelde van wat vandaag de dag nog steeds grotendeels standaard is. Het uitgangspunt is het duurzame ontwerp van producten, dat duidelijke richtlijnen geeft voor de ontwikkelaar:
Aspecten zoals esthetiek, functionaliteit en gebruiksvriendelijkheid zijn ook belangrijk om consumenten te motiveren een product langer te gebruiken.
Verdere criteria zijn van toepassing op de winning van grondstoffen en de levenscyclusfasen van productie, distributie, gebruik en verwijdering van producten:
Als we de risico's en kansen van een circulaire economie tegen elkaar afwegen, zien we een duidelijke onevenwichtigheid ten gunste van de kansen. Bij nader inzien kunnen de risico's namelijk aanvaardbaar, tijdelijk of zelfs ongegrond zijn.
Aanvaardbaar: De beweging weg van de lineaire economie bedreigt onvermijdelijk het bestaan van bedrijfsmodellen die vertrouwen op de snelle doorvoer van inferieure goederen met geplande veroudering, zoals wegwerpproducten, elektrische goederen met een korte levensduur of niet-recycleerbaar goedkoop textiel.
Tijdelijk: Bedrijven die bereid zijn over te stappen op cradle-to-cradle kunnen na verloop van tijd met hoge kosten te maken krijgen.
Ongegrond: Sommige werknemersvertegenwoordigers hebben gewezen op het risico van een toename van de gezondheidsrisico's voor werknemers in de recyclingindustrie, maar deze zorg kan als grotendeels ongegrond worden beschouwd. Dit komt omdat het bezwaar geen rekening houdt met de eisen van een duurzame circulaire economie: het gebruik van grondstoffen die zo onschadelijk mogelijk zijn en recycling die milieubewust is.
De kansen van een consistente circulaire economie zijn daarentegen legio en beperken zich niet tot de potentiële voordelen voor het milieu, maar hebben ook betrekking op economische en sociale aspecten. Naast het beperken van de opwarming van de aarde, het behoud van biodiversiteit en een aanzienlijke vermindering van lucht-, bodem- en watervervuiling, is er een stimulans voor innovatie en een hoog economisch potentieel met duidelijke voordelen voor de consument.
Dit omvat ook een verbetering van de arbeidssituatie in de landen van herkomst van begeerde grondstoffen. Potentiële besparingen op grondstoffen leiden tot het behoud van habitats, met name de vermindering van giftig afval, maar ook tot het creëren van nieuwe banen op lokaal niveau door innovaties in productontwerp.
Volgens het ISO-onderzoek kiezen steeds meer bedrijven voor een gecertificeerd milieumanagementsysteem volgens ISO 14001 - in 2022 werden wereldwijd ongeveer 530.000 geldige EMS-certificaten afgegeven. Het hoge aantal en de positieve trend kunnen dienen als hefboom voor de circulaire economie, aangezien de norm het onderwerp als onderdeel van een centrale vereiste behandelt.
Clausule 6.1.2 gaat over significante milieuaspecten, die volgens de definitie van de norm "[die] elementen van de activiteiten of producten of diensten van een organisatie zijn die een wisselwerking hebben of kunnen hebben met het milieu". De belangrijkste eis is om significante milieuaspecten te identificeren en te beoordelen en - van cruciaal belang met betrekking tot de circulaire economie - om "de levenscyclus in beschouwing te nemen".
De eis impliceert inderdaad geen verplichting om gedetailleerde levenscyclusbeoordelingen op te stellen , wat ook wordt benadrukt in de bijlage bij de norm onder A.6.1.2: "... zorgvuldig nadenken over de stadia van de levenscyclus die door de organisatie kunnen worden beheerst of beïnvloed, is voldoende." Dit verhoogt echter het bewustzijn van het probleem, wat leidt tot een duurzamer productontwerp op de lange termijn. Als gevolg van een gebruikersonderzoek uit 2021 zijn er echter geen verdergaande eisen gepland voor de huidige "kleine herziening" van de milieunorm.
In februari 2024 presenteerden ISO en IAF een gezamenlijke verklaring waarin staat dat de overweging van risico's als gevolg van klimaatverandering zal worden opgenomen in alle belangrijke ISO managementsysteemnormen. Clausule 4.1 vereist nu dat normgebruikers bepalen of klimaatverandering een relevant onderwerp is (4.1), en clausule 4.2 bevat nu de vermelding dat relevante belanghebbenden behoeften kunnen hebben met betrekking tot de effecten van klimaatverandering. De toevoegingen zijn een eerste stap in het direct opnemen van klimaatverandering in de eisen van de ISO managementsysteemnormen.
Ongeveer 2.100 individuele normen zijn al relevant voor de circulaire economie, die nu worden heroverwogen. Er zijn ook vijf sectoroverschrijdende onderwerpen gedefinieerd die via normalisatie moeten worden bevorderd:
ISO 59010-Circulaire economie-Gids voor de overgang van bedrijfsmodellen en waardenetwerken. De gids biedt richtlijnen voor de overgang van modellen en netwerken voor waardecreatie van een lineair naar een circulair economisch model. De norm richt zich op managementstrategieën voor het implementeren van circulaire economie-praktijken op bedrijfsniveau en tussen bedrijven.
ISO 59020 - Circulaire economie - Meten en beoordelen van circulariteitsprestaties. De norm biedt een gestructureerde methode voor het meten en beoordelen van de prestaties van de circulaire economie. Het laat bedrijven zien hoe effectief ze het verbruik van grondstoffen minimaliseren en de circulariteit van materialen optimaliseren. ISO 59020 is gebaseerd op de 2030-agenda van de Verenigde Naties en de bijbehorende Sustainable Development Goals (SDG's).
ISO/FDIS 59040 - Circulaire economie - Gegevensblad productcirculariteit. De richtlijn biedt een universeel toepasbare aanpak voor het verbeteren van de nauwkeurigheid en volledigheid van informatie over de circulaire economie met behulp van een informatieblad over circulariteit voor het inkopen of leveren van producten, ongeacht het type, de sector of de omvang van een organisatie.
Om de doelen te bereiken die zijn geformuleerd in de Green Deal van de EU en de Duitse Nationale Klimaatbeschermingswet 2021, hebben DIN (Duits Instituut voor Standaardisatie), DKE (Duitse Commissie voor Elektrische, Elektronische & Informatietechnologieën) en VDI (Vereniging van Duitse Ingenieurs) samen met specialisten uit het bedrijfsleven, de wetenschap, de publieke sector en het maatschappelijk middenveld een "Roadmap voor standaardisatie van de circulaire economie" opgesteld. Het doel is om een basis te creëren voor standaardisatie in de gehele waardeketen om de circulaire economie in de praktijk mogelijk te maken. Er zijn zeven prioriteiten gedefinieerd, die gebaseerd zijn op het EU-actieplan voor de circulaire economie:
De Nationale Strategie voor een Circulaire Economie (NKWS) van de Duitse Bondsregering is bedoeld om doelstellingen en maatregelen voor een circulaire economie en voor het behoud van hulpbronnen uit alle bestaande strategieën zo samen te brengen dat de in het regeerakkoord vastgelegde vermindering van de behoefte aan primaire grondstoffen kan worden bereikt. Tegelijkertijd moet het NKWS een beslissende bijdrage leveren aan het verminderen van milieuvervuiling, het beschermen van biodiversiteit en het beschermen van het klimaat.
In maart 2020 publiceerde de Europese Commissie haar Actieplan Circulaire Economie (CEAP). Het is een belangrijk onderdeel van de Europese Green Deal, de Europese agenda voor duurzame groei.
Volgens de Europese Commissie moet de overgang van de EU naar een circulaire economie de druk op natuurlijke hulpbronnen verminderen en duurzame groei en banen creëren. Het CEAP wordt gezien als een voorwaarde voor het behalen van de EU-doelstellingen voor klimaatneutraliteit en het stoppen van het verlies aan biodiversiteit.
Het model van een circulaire economie biedt een veelbelovend perspectief voor het overwinnen van ecologische, economische en sociale uitdagingen. De kansen zijn duidelijk groter dan de risico's. Door consistente implementatie en ondersteuning via normen en wetgeving kan de circulaire economie een beslissende bijdrage leveren aan duurzame ontwikkeling.
